Andrew Hamilton của tạp chí Eureka Street (*), ngày 21 tháng 10 năm 2026, viết: Nhiều người trong chúng ta cảm thấy nhẹ nhõm khi Tổng thống Trump và ông Pete Hegseth, Bộ trưởng Bộ Chiến tranh Hoa Kỳ, đã hủy bỏ một lời hứa. Họ quyết định không phát trực tiếp (livestream) cảnh hành quyết Nidal Hasan bằng đội xử bắn. Cách đây vài năm, người này đã sát hại 13 binh sĩ Hoa Kỳ không vũ trang. Mối lo ngại về việc phát trực tiếp càng tăng thêm khi biết rằng Hasan coi cái chết của mình là sự tử vì đạo cho lý tưởng mà hắn theo đuổi, và hắn sẽ hoan nghênh việc được công chúng chú ý đến. Hình ảnh một người bị liệt, không thể đứng vững, bị hành quyết trước công chúng lại càng khiến sự việc trở nên ghê tởm hơn. Chính phủ Úc cũng đã phản hồi lại dư luận bằng cam kết ngăn chặn việc phát sóng cảnh hành quyết này tại Úc, một phần vì lo ngại những tác động tiêu cực có thể xảy ra đối với trẻ em.

Mặc dù việc hành quyết sẽ không còn được phát trực tiếp nữa, nhưng lời hứa ban đầu về việc thực hiện điều đó vẫn là một vấn đề đáng suy nghĩ. Nó đánh dấu một sự thay đổi mang tính quyết định trong thái độ đối với mạng sống con người. Lập luận mạnh mẽ nhất phản đối việc hành quyết công khai — một quan điểm mà tôi cũng đồng tình — chính là việc làm đó thiếu sự tôn trọng cần thiết đối với mạng sống con người. Tôi muốn lập luận xa hơn rằng, việc Chính phủ Hoa Kỳ có thể đưa ra một đề xuất như vậy cho thấy sự tôn trọng đối với mạng sống con người đang trở nên rất mong manh. Dù từng được khẳng định trong luật pháp và thái độ của công chúng, giá trị này đã bị suy yếu bởi các phong trào văn hóa trong suốt thế kỷ qua, dẫn đến những thay đổi tương ứng trong hệ thống pháp luật. Mặc dù vẫn còn sự phản đối mạnh mẽ đối với án tử hình — và đặc biệt là việc thi hành án tử hình ở nơi công cộng — thì sự thừa nhận về giá trị của mạng sống con người (nền tảng cho những phản đối đó) đã dần suy giảm khi các giá trị khác được ưu tiên hơn.

Cho đến gần đây, giá trị của mạng sống con người vẫn dựa trên niềm tin rằng mỗi cá nhân đều là duy nhất, và giá trị cuộc sống của họ là bất khả xâm phạm chỉ vì họ là con người. Giá trị của mạng sống con người mang tính phổ quát, không phụ thuộc vào chủng tộc, sự giàu có, quan điểm chính trị hay hành vi của cá nhân đó. Những hệ quả từ niềm tin này được thể hiện rõ trong các quyền con người, cũng như trong cách giải quyết xung đột khi các quyền này mâu thuẫn với nhau hoặc với lợi ích chung của xã hội. Chẳng hạn, quyền tự do đi lại có thể bị hạn chế trong thời kỳ dịch bệnh, và quyền tự do ngôn luận có thể bị điều chỉnh bởi quyền được bảo vệ danh dự của người khác. Tuy nhiên, hầu hết các quốc gia dân chủ đều coi quyền sống — ngay cả đối với những kẻ sát nhân đã bị kết án — là điều không thể thương lượng. Hành trình đi đến niềm tin này rất dài. Từ chỗ chấp nhận và thực thi các vụ hành quyết đẫm máu dưới sự ủng hộ của các vương quốc và giáo hội, xã hội dần chuyển sang ưu tiên hình thức giam giữ và các biện pháp trừng phạt nhằm khuyến khích cá nhân cải tạo, để rồi cuối cùng đi đến việc bác bỏ án tử hình. Gần đây hơn, cả các giáo hội lẫn các quốc gia đều đã từ bỏ việc bảo vệ án tử hình, vì cho rằng nó đi ngược lại quyền sống bất khả xâm phạm của mọi con người.

Giá trị cao quý của mạng sống con người luôn được thể hiện trong luật pháp và thái độ của công chúng — những điều vốn đề cao phẩm giá con người và các hệ quả thực tiễn của nó. Điều này bao gồm các chuẩn mực ứng xử như không nói xấu người đã khuất, các đạo luật bảo vệ sự sống từ giai đoạn khởi đầu cho đến khi kết thúc, cũng như các quy định về tuyên chiến và tác chiến nhằm bảo vệ mạng sống của những người không tham gia chiến đấu.

Tuy nhiên, trong nền văn hóa hiện nay, sự tôn trọng đối với mạng sống con người — vốn dựa trên phẩm giá bất khả xâm phạm của mỗi cá nhân — đang bị đe dọa. Nó bị suy yếu bởi quan điểm cho rằng quyền tự quyết của cá nhân và việc ưu tiên các giá trị riêng của mỗi người là trên hết. Khi đó, giá trị của một con người và cuộc đời họ có thể bị đong đếm dựa trên danh tiếng, chủng tộc, tôn giáo, quan điểm và hoạt động chính trị, hoặc mức độ phổ biến và tính hữu dụng của họ.

Những rào cản bảo vệ này đã bị dỡ bỏ trong nền văn hóa đương thời — nơi phẩm giá con người bị đánh đồng với quyền tự chọn giá trị sống và theo đuổi ước mơ cá nhân. Cách tiếp cận này đặt quyền tự do cá nhân và các quyền lợi cạnh tranh giữa các nhóm trong xã hội lên trên những giá trị chung. Việc ủng hộ và ban hành luật cho phép phá thai hay hỗ trợ cái chết nhân đạo chính là sự phản ánh của những giá trị này. Điều đó còn thể hiện qua việc thúc đẩy một cách cứng ngắc các quyền của các nhóm thiểu số trong xã hội, đồng thời loại bỏ những người có quan điểm đối lập ra khỏi các cuộc thảo luận công khai. Tôi không có ý định tranh luận phản đối những thay đổi về luật pháp này, càng không muốn đặt nghi vấn về tư cách hay động cơ của những người đã ưu tiên hàng đầu cho quyền tự do lựa chọn cá nhân – điều dẫn đến các thay đổi trong luật pháp. Tự do cá nhân là một giá trị quan trọng. Việc chú trọng vào quyền tự do của mỗi cá nhân, cũng như của các nhóm thiểu số, còn có thể góp phần bảo vệ những người vốn không có sự bảo vệ.

Tuy nhiên, trong nền văn hóa này, sự tôn trọng đối với mạng sống con người – vốn dựa trên phẩm giá bất khả xâm phạm của mỗi cá nhân – đang bị đe dọa. Nó bị suy yếu bởi quyền ưu tiên tuyệt đối của các cá nhân trong việc lựa chọn và đặt các giá trị riêng của bản thân lên trên hết. Khi đó, giá trị của con người và mạng sống của họ trên thực tế có thể bị đong đếm dựa trên danh tiếng của chính họ, chủng tộc, tôn giáo, các hành động và quan điểm chính trị, hay mức độ phổ biến và tính hữu dụng của họ. Những người lính ở các phe đối địch, nếu bị bắt, có thể không còn được hưởng quyền sống như một con người. Tù binh có thể bị kết án tử hình, và việc thi hành án được thực hiện theo cách tước đi mọi cơ sở để họ được nhìn nhận như một phần của nhân loại nói chung.

Việc dự định hành quyết công khai một người đàn ông đã sát hại các binh sĩ Hoa Kỳ cho thấy sự chuyển dịch: từ thái độ tôn trọng con người dựa trên nhân tính chung, sang một kiểu tôn trọng có điều kiện, phụ thuộc vào lòng trung thành và hành động của cá nhân đó. Điều này gợi nhớ đến cách dàn dựng các vụ hành quyết thời La Mã – vốn được thiết kế để phủ nhận mọi quyền được coi là một phần của nhân loại chung đối với người bị kết án và những người ủng hộ họ. Việc kế hoạch này vấp phải sự phản đối rộng rãi cho thấy rằng sự tôn trọng đối với nhân tính chung vẫn còn giữ một sức nặng đáng kể. Tuy nhiên, sự tôn trọng đó vẫn đang đứng trước những mối đe dọa.

________________________________________

(*) Andrew Hamilton là biên tập viên tư vấn của Eureka Street và là cây bút tại tổ chức Jesuit Social Services.